โดยอาจารย์ ดร.สรวีย์ ธัญญมาดา จากเนื้อหารายวิชาสรีรวิทยาของพืชเบื้องต้น

✍️ เผยแพร่ วันที่ 30 กรกฎาคม 2569

จากบทความก่อนหน้าเรื่อง "การลำเลียงน้ำสำคัญกับพืชอย่างไร...?" บทความต่อไปนี้จะนำเสนอเกี่ยวกับแรงที่มีอิทธิพลสำคัญกับการลำเลียงน้ำของพืช นั่นก็คือ "การคายน้ำ" ว่ามีกลไกอย่างไร และมีความสำคัญกับการเกษตรอย่างไร

1.การคายน้ำของพืช 

การคายน้ำของพืช คือ การที่น้ำระเหยออกจากเซลล์ปากใบของพืช กระบวนการนี้มีความสำคัญเนื่องจากนอกจากจะเป็นการช่วยลดความร้อนภายในร่างกายที่จะเป็นอันตรายกับเซลล์แล้ว (เปรียบเสมือนการที่พืชเหงื่อออก🥵) การคายน้ำยังช่วยทำให้เกิดแรงดึงน้ำจากรากสู่ยอด ทำให้แร่ธาตุอาหารที่ละลายในน้ำสามารถเคลื่อนที่ไปยังส่วนต่างๆ ของร่างกายพืชได้ นอกจากนั้นในขณะที่เปิดปากใบ พืชก็จะมีการรับเอาคาร์บอนไดออกไซด์ที่เป็นวัตถุดิบสำคัญสำหรับการผลิตสารอาหารให้พืชเข้าไปด้วย 

2.กลไกการคายน้ำ: พืชคายน้ำได้อย่างไร?

ประตูระบายน้ำ🚪 (ปากใบ): พืชจะคายน้ำผ่านรูเล็กๆ บนใบที่เรียกว่า "ปากใบ" (Stomata) โดยมีเซลล์คู่หนึ่งที่ชื่อว่า "เซลล์คุม" (Guard cell) ทำหน้าที่เป็นเสมือนพนักงานเปิด-ปิดประตูนี้ โดยเมื่อน้ำแพร่มาถึงเซลล์คุม จะทำให้เซลล์คุมเกิดการเต่ง แล้วเปิดออก ทำให้น้ำสามารถระเหยออกไปได้ แรงดึง

เมื่อน้ำระเหยออกจากใบไปในอากาศแล้ว เซลล์คุมที่สูญเสียน้ำไปจะเหี่ยวลงและปิดในที่สุด จากนั้นน้ำจากเซลล์ข้างเคียงก็จะแพร่เข้ามาในเซลล์คุมแทนที่ส่วนของน้ำที่ระเหยออกไป นอกจากนั้นโมเลกุลของน้ำเองก็มีแรงยึดเหนี่ยวกันเองเหมือนโซ่ และยังยึดเกาะกับผนังท่อลำเลียงได้ดี ทำให้น้ำต่อกันเป็นสายไม่ขาดช่วงขณะถูกดึงขึ้นไป และแรงดึงนี้จะเกิดขึ้นและส่งต่อไปเรื่อยๆ จนถึงราก ทำให้พืชสามารถดึงน้ำและแร่ธาตุจากดินขึ้นไปเลี้ยงยอดได้ตลอดเวลา

3.ปัจจัยที่ทำให้พืชคายน้ำมากหรือน้อย

3.1 ปัจจัยภายนอก🌄 ได้แก่

แสงแดด: เป็นตัวกระตุ้นหลัก เมื่อมีแสง (โดยเฉพาะแสงสีน้ำเงิน) ปากใบจะเปิดเพื่อเตรียมสร้างอาหาร ทำให้น้ำระเหยออกไปด้วย
อุณหภูมิ: ยิ่งร้อน น้ำยิ่งระเหยง่าย พืชจึงคายน้ำมากขึ้นเพื่อระบายความร้อนให้ตัวเอง
ความชื้นในอากาศ: ถ้าอากาศแห้ง น้ำในใบจะอยากออกไปข้างนอกมาก ทำให้คายน้ำเร็ว แต่ถ้าวันไหนฝนตกหรืออากาศชื้นจัด น้ำจะระเหยออกยากขึ้น
ลม: ลมที่พัดเบาๆ จะช่วยพัดเอาไอน้ำที่เกาะอยู่รอบใบออกไป ทำให้น้ำในใบระเหยออกมาได้ใหม่เรื่อยๆ
น้ำในดิน: ถ้าในดินมีน้ำน้อย รากดูดน้ำไม่ทัน พืชจะรีบปิดปากใบเพื่อประหยัดน้ำทันที

3.2 ปัจจัยภายใน (ลักษณะของต้นไม้)🌳 ได้แก่

ตำแหน่งและลักษณะปากใบ: พืชบางชนิดที่อยู่ในที่แห้งแล้งจะมีปากใบอยู่ลึกกว่าปกติ (Sunken stomata) เพื่อช่วยลดการสูญเสียน้ำ
ผิวใบ: ใบที่มีไขมันหนาๆ (คิวติเคิล) เคลือบอยู่ จะช่วยกันไม่ให้น้ำระเหยทิ้งได้ดีกว่าใบที่ผิวบาง
รากและต้น: พืชที่โตในที่แล้งมักมีรากที่แผ่กว้างหรือหยั่งลึกมาก เพื่อหาทางดูดน้ำขึ้นมาทดแทนส่วนที่เสียไปให้ได้มากที่สุด

4.การคายน้ำสำคัญกับผลผลิตทางการเกษตรอย่างไร🤔

จากที่ได้กล่าวไว้ข้างต้นว่าการเปิดปากใบ นอกจากจะช่วยลดความร้อน ช่วยลำเลียงธาตุอาหารที่ละลายกับน้ำไปยังส่วนต่างๆ ของร่างกายพืชแล้ว การเปิดปากใบยังช่วยให้มีการแลกเปลี่ยนก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ที่เป็นวัตถุดิบสำคัญสำหรับการผลิตอาหารอีกด้วย

พืชใช้คาร์บอนไดออกไซด์ในกระบวนการสังเคราะห์แสงเพื่อผลิตน้ำตาล ที่จะเปลี่ยนเป็นแป้งไปสะสมที่ส่วนต่างๆ ของพืชต่อไป เป็นอาหารที่อยู่ในใบ เป็นอาหารสะสมในเมล็ด และอาหารสะสมในผล

ดังนั้นการทำความเข้าใจปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการคายน้ำ จะทำให้เราเข้าใจว่าสภาพแวดล้อมแบบใดที่จะทำให้พืชผลผลิตทางการเกษตรของเรามีการสะสมอาหารและพลังงานไว้ในผลผลิตที่เราต้องการจะขายได้ เพื่อให้ผลผลิตของเรามีคุณภาพที่ดี และเป็นที่ต้องการสำหรับผู้บริโภค

บรรณานุกรม

• ดนัย บุณยเกียรติ.  2556.  สรีรวิทยาหลังการเก็บเกี่ยวผลิตผลพืชสวน.  กรุงเทพมหานคร: โอเดียนสโตร์

• ประศาสตร์ เกื้อมณี.  2560.  เซลล์และเนื้อเยื่อพืช.  พิมพ์ครั้งที่ 1.  กรุงเทพมหานคร: มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

• ลิลลี่ กาวีต๊ะ และคนอื่นๆ.  2560.  สรีรวิทยาของพืช.  พิมพ์ครั้งที่ 4.  กรุงเทพมหานคร: มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.

• เอกสารการสอนชุดวิชา วิทยาศาสตร์การผลิตพืช หน่วยที่ 1-7 มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช